اوضاع نبرد به نفع دشمن دگرگون گرديد . حمزهء سيدالشهدا به‌دست وحشى ، غلام حبيب بن مطعم به شهادت رسيد و جمعى ديگر ازجمله مصعب بن عمير نيز - كه از نظر بدنى شبيه پيامبر بود - شهيد شد . با كشته شدن مصعب ، برخى از سپاهيان قريش فرياد برآوردند كه محمد ( ص ) را كشتيم . اين فرياد موجب شد كه جمعى از ياران رسول‌خدا نااميد گردند و به هزيمت روند . بدين‌ترتيب ، 72 نفر از آنان به شهادت رسيدند . صحنهء جنگ احد و چگونگى اين پيكار در آياتى از سورهء آل‌عمران آمده است . « 1 » در يكى از اين آيات مىخوانيم : هنگامى كه به‌سوى كوه مىگريختيد و به هيچ فردى توجه نمىكرديد ؛ درحالىكه پيامبر در عقب شما فرياد مىزد [ به كجا مىگريزيد ؟ ] و درنتيجه بر شما نيز اندوهى همانند اندوهى كه بر دشمنان شما قبلًا رسيده بود ، دست داد تا براى شما تجربه‌اى باشد كه هيچ‌گاه به خاطر چيزى كه از دست مىدهيد ، محزون نباشيد و نسبت به آنچه در اختيارتان قرار مىگيرد نيز شادمان نشويد . « 2 » اما طولى نكشيد كه مشخص شد پيامبرخدا كشته نشده است . اين موضوع موجب تقويت روحى مسلمانان شد و آنان انسجام تازه‌اى به خود گرفتند . سپاه مكه نيز كه انتقام كشته‌هاى خويش را گرفته بودند ، ازآن‌رو ادامه جنگ را به صلاح خويش نمىدانستند ، پيروزمندانه صحنهء نبرد را به‌سوى مكه ترك نمودند . در اين حال ابوسفيان و همراهانش شعار مىدادند : « اعل هبل اعل هبل : زنده باد بت هبل كه ما را پيروز كرد ! » پيامبراكرم نيز به مسلمانان فرمود كه چنين بگويند : « الله اعلى و اجلّ ؛ خداوند از هر موجودى بلندمرتبه‌تر و بزرگوارتر است . » مشركان مكه فرياد زدند : « نحن لنا العزى و لا عزّى لكم ؛ عزّى نيز متعلق به ماست و شما عزّى نداريد . » پيامبراكرم نيز فرمود كه در پاسخ بگوييد : « الله مولانا و لا مولى لكم ؛ خداوند ياور ماست و ياور شما نيست . » ابوسفيان در اين حالت فرياد برآورد : « حنظلة بحنظلة » ؛ يعنى در برابر فرزندم حنظله كه در

--> ( 1 ) . بنگريد به : آل‌عمران ( 3 ) : 174 - 120 . ( 2 ) . آل‌عمران ( 3 ) : 153 .